Protezy dziecięce mają bardzo konkretne zadanie: wspierać dziecko w codziennym funkcjonowaniu, ruchu, zabawie, nauce i stopniowym zwiększaniu samodzielności. W przypadku dzieci szczególnie ważne jest jednak to, że proteza nie jest rozwiązaniem dobieranym raz na wiele lat. Organizm rośnie, zmieniają się proporcje ciała, kształt kikuta, masa ciała oraz aktywność małego pacjenta. Z tego powodu protetyka dziecięca wymaga regularnej kontroli i dopasowywania rozwiązania do aktualnych potrzeb.
Kiedy dziecko może potrzebować protezy kończyny?
Brak kończyny u dziecka może mieć różne przyczyny. Czasami jest to wrodzony brak części ręki lub nogi, który występuje już od urodzenia. W innych przypadkach dziecko może utracić część kończyny na skutek poważnego urazu, choroby lub leczenia chirurgicznego.
Nie każdy brak kończyny oznacza automatycznie konieczność korzystania z protezy przez cały dzień. Decyzję podejmuje się indywidualnie, biorąc pod uwagę możliwości dziecka, poziom amputacji lub wrodzonego ubytku, cel użytkowania protezy oraz to, czy rzeczywiście poprawia ona funkcjonowanie.
W nowoczesnej protetyce pacjent nie jest dopasowywany do gotowego urządzenia. To rozwiązanie powinno zostać dobrane do dziecka i jego codziennych aktywności.
Czym różni się protetyka dziecięca od protez dla dorosłych?
Najważniejszą różnicą jest ciągły rozwój organizmu. Dziecko rośnie, a wraz z nim zmieniają się długość kończyn, masa ciała, siła mięśniowa oraz proporcje sylwetki. Zmianom może podlegać również kikut, czyli pozostała po amputacji część kończyny.
Oznacza to, że proteza dziecięca wymaga częstszej kontroli niż proteza osoby dorosłej. Szczególnie ważny jest lej protezowy, czyli element bezpośrednio kontaktujący się z kikutem. Musi być dopasowany na tyle dokładnie, aby proteza pozostawała stabilna, ale jednocześnie nie powodowała nadmiernego ucisku, otarć ani bólu.
Wraz ze wzrostem dziecka może być konieczna korekta leja, wymiana poszczególnych elementów albo wykonanie nowej protezy. Zbyt mały lub źle dopasowany lej może ograniczać komfort i aktywność dziecka.
Protezy nóg dla dzieci – co jest najważniejsze?
Protezy kończyn dolnych mają przede wszystkim wspierać możliwość stania, chodzenia i poruszania się zgodnie z aktualnymi możliwościami dziecka. Ich konstrukcja zależy od poziomu utraty kończyny, wieku oraz stopnia aktywności.
W przypadku protezy nogi znaczenie ma między innymi:
- stabilne i komfortowe dopasowanie leja,
- prawidłowa długość protezy,
- właściwe ustawienie poszczególnych elementów,
- dobór stopy protezowej odpowiedniej do wieku i aktywności,
- masa całego rozwiązania,
- możliwość regulacji wraz ze wzrostem dziecka.
U małych dzieci szczególnie ważne jest, aby proteza nie utrudniała naturalnej aktywności. Dziecko powinno mieć możliwość poruszania się, siadania, wstawania i zabawy w możliwie swobodny sposób.
Protezy rąk dla dzieci – nie zawsze chodzi o wygląd
Protezy kończyn górnych mogą mieć różne funkcje. Niektóre modele przede wszystkim uzupełniają wygląd kończyny, inne pozwalają wykonywać konkretne czynności i aktywnie wspierają chwyt.
W zależności od sytuacji stosuje się między innymi protezy:
- pasywne lub kosmetyczne,
- mechaniczne, sterowane ruchem ciała,
- funkcjonalne, przeznaczone do określonych czynności,
- elektryczne i mioelektryczne, sterowane za pomocą sygnałów mięśniowych.
Wybór nie powinien opierać się wyłącznie na tym, która proteza jest najbardziej zaawansowana technologicznie. Najważniejsze jest to, czy dziecko potrafi z niej korzystać i czy faktycznie pomaga mu w codziennych czynnościach.
U jednego dziecka najważniejsza będzie możliwość trzymania przedmiotów, u innego podparcie podczas zabawy, jazdy na rowerze albo wykonywania czynności szkolnych. Dlatego proteza powinna odpowiadać indywidualnym potrzebom dziecka.
Jak wygląda dobór protezy dla dziecka?
Proces zwykle rozpoczyna się od dokładnej oceny stanu kończyny, kikuta, zakresu ruchu i możliwości funkcjonalnych dziecka. Znaczenie mają również cele, jakie chcą osiągnąć dziecko i jego rodzina.
Protetyk wykonuje pomiary oraz przygotowuje rozwiązanie dopasowane do anatomii małego pacjenta. Szczególną uwagę poświęca się lejowi, ponieważ to właśnie on odpowiada za kontakt pomiędzy ciałem a protezą.
Po wykonaniu protezy potrzebna jest przymiarka. Sprawdza się między innymi:
- czy lej nie uciska w niewłaściwych miejscach,
- czy proteza pozostaje stabilna podczas ruchu,
- czy nie powoduje otarć skóry,
- czy długość i ustawienie są prawidłowe,
- czy dziecko może wykonywać zakładane czynności.
Dobór protezy nie kończy się więc na jej wykonaniu. W miarę użytkowania mogą być potrzebne kolejne korekty.
Adaptacja do protezy – dlaczego jest tak ważna?
Adaptacja dziecka do nowej protezy jest procesem. Nawet bardzo dobrze dopasowane urządzenie wymaga nauczenia się sposobu jego używania. W przypadku protezy nogi może chodzić o naukę prawidłowego obciążania kończyny, utrzymywania równowagi i chodu. Przy protezie ręki dziecko może ćwiczyć konkretne ruchy oraz wykorzystanie protezy podczas codziennych czynności.
W procesie mogą uczestniczyć protetyk, fizjoterapeuta, terapeuta zajęciowy oraz lekarz rehabilitacji. W przypadku dzieci szczególnie ważne jest, aby nauka korzystania z protezy była dostosowana do wieku i możliwości dziecka.
Nie zawsze celem jest całodzienne noszenie protezy. Niektóre dzieci korzystają z niej przede wszystkim podczas konkretnych aktywności, a w innych sytuacjach funkcjonują swobodniej bez niej. Najważniejsza jest użyteczność, a nie sam fakt posiadania protezy.
Jak często trzeba wymieniać protezę dziecięcą?
Nie ma jednego okresu odpowiedniego dla wszystkich dzieci. Wzrost może powodować, że dotychczasowa proteza staje się za mała albo zmienia się jej ustawienie względem reszty ciała.
Sygnałem do kontroli może być:
- uczucie zbyt ciasnego leja,
- ból lub otarcia skóry,
- pogorszenie stabilności protezy,
- zmiana sposobu chodzenia,
- wyraźny wzrost dziecka,
- zmiana kształtu lub obwodu kikuta,
- ograniczenie możliwości wykonywania czynności, które wcześniej nie sprawiały problemu.
Regularne wizyty kontrolne są istotne również wtedy, gdy dziecko nie zgłasza dolegliwości. Mały pacjent może przyzwyczaić się do niewygodnego dopasowania i nie zawsze potrafi dokładnie opisać problem.
Czy proteza może rosnąć razem z dzieckiem?
Niektóre elementy protez można regulować, np. zmieniając ich długość lub ustawienie. Pozwala to dostosowywać konstrukcję do niewielkich zmian wzrostowych bez konieczności natychmiastowej wymiany całego rozwiązania.
Nie wszystkie części da się jednak w ten sposób dopasować. Szczególnie lej musi odpowiadać aktualnemu kształtowi kikuta. Jeżeli staje się zbyt ciasny lub nieprawidłowo rozkłada nacisk, konieczne może być wykonanie nowego leja protezowego.
Co kontrolować podczas noszenia protezy przez dziecko?
Rodzice i opiekunowie powinni regularnie oglądać skórę w miejscu kontaktu z protezą. Szczególną uwagę warto zwrócić na zaczerwienienia, pęcherze, otarcia i miejsca bolesne przy dotyku.
Niepokojące są również sytuacje, w których dziecko nagle przestaje chcieć korzystać z protezy, mimo że wcześniej robiło to bez problemu. Może to wynikać z dyskomfortu, bólu, zmiany dopasowania lub problemu technicznego.
Nie należy samodzielnie przerabiać leja ani zmieniać konstrukcji protezy przypadkowymi metodami. Przy problemach z dopasowaniem lepiej skonsultować się z protetykiem.
Proteza po urazie a wrodzony brak kończyny
Proces adaptacji może wyglądać inaczej u dziecka, które urodziło się bez części kończyny, a inaczej u dziecka, które wcześniej miało sprawną rękę lub nogę, a następnie doszło do jej utraty.
Przy braku wrodzonym dziecko od początku uczy się wykonywać codzienne czynności z określoną budową ciała. Proteza może być jednym z narzędzi wspierających rozwój określonych umiejętności.
Po amputacji spowodowanej przez uraz konieczne może być natomiast ponowne nauczenie się wielu czynności. Oprócz rehabilitacji fizycznej ważna bywa również adaptacja emocjonalna do zmiany wyglądu i funkcjonowania ciała.
Źródła:
- NHS England – Amputee rehabilitation and prosthetics services for people of all ages with limb loss and limb difference: https://www.england.nhs.uk/publication/amputee-rehabilitation-and-prosthetics-services-for-people-of-all-ages-with-limb-loss-and-limb-difference/
- Royal National Orthopaedic Hospital – Prosthetic Rehabilitation Unit: https://www.rnoh.nhs.uk/services/prosthetic-rehabilitation-unit
- Leeds Teaching Hospitals NHS Trust – Specialist Rehabilitation, protezy kończyn górnych i rehabilitacja dzieci: https://www.leedsth.nhs.uk/services/specialist-rehabilitation/

